ANADOLU ROCK MÜZİĞİNİN TARİHİ

Özet

1900 yıllardan itibaren müzik büyük bir değişim geçirdi. Bu değişim sırasında yeni müzik türleri ortaya çıktı. Bu müzik türlerinden biri olan rock müzik Dünya’da geniş kitlelerce sevildiği kadar toplumlar rock müziği kendince yorumladılar. Türkiye’de bu yorumlama Anadolu Rock olarak karşımıza çıkmaktadır. Anadolu Rock, rock müziği ile Türk halk müziğinin harmanlandığı bir müzik türüdür. Bu yazıda Anadolu  Rock müziğinin tarihi incelenmiştir.

1. Giriş

20. yüzyıldan itibaren müzik geçtiğimiz yüzyıllara kıyasla büyük bir değişime uğradı. Yeni müzik aletleri kullanılmaya başlanmış, bunun sonucunda yeni müzik tarzları ortaya çıkmıştı. Bu yeni müzik tarzlarından biri olan rock müzik Dünya’da geniş kitlelerce dinlenmekte ve karşılık bulmaktaydı. Dolayısıyla geçtiğimiz yüzyılda  her kültür rock müziği kendince yorumlamıştı. Türkiye’de bu yorumlama karşımıza Anadolu rock müzik olarak çıkar. Anadolu rock müzik 1970’li yıllarda büyük bir etkiye sahip olduğu kadar Türk müziğinin modern taşlarından biridir. Bu nedenle, bu makalede, Anadolu rock müziğinin tarihsel gelişimi incelenecektir. 

2. Anadolu Rock

Anadolu rock, rock müzik türü ile Anadolu halk müziğinin bir sentezi olarak doğan bir müzik türüdür (Karayaka, 2014). Bu müzik türünün icraatçıları Anadolu halk müziğinin ve edebiyatının kaynaklarını kullanır. Anadolu rock olarak nitelendirilen saz ve zurna gibi Türk geleneksel çalgılarının yanı sıra türkülerde sıklıkla kullanılan Anadolu motifleri ve yerel söylemler de kulağa çarpar (Camgöz, 2020). Aynı zamanda, bu şarkıları rock müziğinde sıklıkla kullanılan elektro ve bas gitar gibi enstrüman melodileri ve rock müziğin vurguladığı aşk, sosyal ve politik konularda besler. Bu nedenle, Anadolu rock müziğini oluşumunu anlamak için, ilk olarak rock müziğinin beslendiği kaynakları incelememiz gerekir.

3. Rock Müzik Tarihi

Rock müzik her ne kadar 1950’li yılların bir ürünüymüş gibi gözükse de tarihsel arka planı çok daha eskiye dayanır. Rock müziği besleyen kaynaklardan biri olan Blues İngilizce “yalnız, hüzünlü, çaresiz hissetmek” anlamına gelen “feeling blue” teriminden gelmektedir (Çalış, 2016). Başka görüşler ise “Blues” terimi Afrika kökenli insanlar arasında acıyı temsil eden çivit renginden geldiğini açıklamaktadır (Yazıcı, n.d.). 18. yüzyıldan itibaren Afrika’dan Kuzey Amerika’ya getirilen siyahiler çok uzun yıllar boyunca köle muamelesi görmüş ve zor koşullar altında çalışmaya mahkum edilmişlerdi. Blues da bu ağır çalışma koşulları arasında söylenen işçi şarkılarından ortaya çıktı (Çalış, 2016). Genel olarak Afro – Amerikalıların sorunlarından ve yaşamlarından izler taşıyan Blues parçalar, örneğin işsizlik, toplumsal konular ve ilişkiler, zaman içerisinde siyahiler arasında yaygınlaştı. O dönemde siyahların ve beyazların yaşamları birbirlerinden ayrılmış olmasına rağmen kölelik kalktıktan sonra Afro – Amerikalıların bu müzik tarzı beyazların da ilgisini çekmeye başladı. Blues müzikte siyahilerle ortak sıkıntılarını bulan beyazlar müziğe ilgi gösterdi ve 1910’lu yıllardan itibaren beyazlar arasında da parçalar popülerlik kazanmaya başladı. 1930’a kadar devam eden bu ilk dönem, 1930 yıllarla değişime uğramaya başlayacaktı. Aynı zamanda, yeni müzik aletlerin Blues yapımında kullanılmaya başlamasıyla, yeni müzik türlerinin doğuşu için bir kaynak olacaktır. Tıpkı Blues gibi siyahilerin sıkıntılarını anlattığı bir müzik tarzı olan Caz siyahiler klasik müzik enstrümanlarıyla tanışmasıyla ortaya çıktı (Yazıcı, n.d.). Fakat Blues’ın aksine doğaçlamaya daha çok dayanıyordu. Caz köken olarak Amerika Birleşik Devletleri’nin New Orleans şehrine dayanmaktadır. Endüstrinin yaygınlaşması nedeniyle siyahiler şehre göç ettiler. Bu sayede beyazlar caz müzikle tanıştı ve kısa sürede popüler kazandı. Öyle ki caz yalnızca Amerika Birleşik Devletleri’nde değil, Avrupa’nın birçok yerinde sevilerek icra edilmeye başlandı. Rhythm and Blues, daha çok bilinen adıyla R&B, tıpkı Blues ve caz gibi Afro-Amerikalıların ürettiği bir müzik türü olarak ortaya çıktı. Ancak onlardan farklı olarak R&B çok daha yavaş bir ritme sahipti. 

2. Dünya Savaşı’ndan sonra müzik endüstrisi büyük bir gelişme gösterdi. Dahası müzik türleri birbirleriyle kaynaştı. Bu üç müzik türüne ek olarak Amerikan folk müziğinin şarkılarda kullanılmaya başlamasıyla, 1950’lilerde “Rock and Roll” müzik türü doğmuş oldu. Amerika Birleşik Devletleri kökenli olan rock’n’roll müzik Fats Domino, Chuck Berry ve Elvis Presley gibi isimlerle sadece ABD’de değil aynı zamanda tüm dünyada popüler oldu. Bu dönemde, rock’n’roll müziğinin popülerliği birçok gence müzik yapmak için bir ilham kaynağı oldu. 1960 yıllarda Beatles, Rolling Stones ve Led Zeppelin gibi grupların ortaya çıkmasıyla rock müzik resmen doğduğunu ilan etti (Yıldırım, 2020). 1960 yıllar sadece rock müziğinin doğuşunu müjdeleyen yıllar değil aynı zamanda rock müziğinin konularının da oluştuğu yıllardır. Vietnam Savaşı döneminde, birçok insan bu savaşa karşı çıkmış ve devlete karşı protestolar düzenlemiştir. Bu durum Blues müziğinin isyankar doğasına dayanan rock müziğin eleştiri yönünün gelişmesine yol açtı. Buna ilaveten, 1960 yıllarda apolitik bir duruş hippilik kavramı ortaya çıkmıştır. Hippilikle beraber müziğe doğu mistisizmi, cinsellik ve uyuşturucu kavramları yerleşmiş oldu. Öyle ki uyuşturucudan esinlenen psikedelik rock (saykodelik rock olarak da bilinir) ve ruhsal dünyayı merkeze alan psikedelia rock müziğinin ortaya çıkışı bu döneme rastlar (Duman, 2015). Aynı zamanda, Britanya’nın başı çektiği progresif rock türü de oldukça revaçtaydı. 

Elvis Presley

4. Anadolu Rock Müzik Tarihi

Bu yeni müzik tarzı bütün dünyayı etkisi altına alırken Türkiye’de bu yeni batı müziği ile 1960’lı yıllarda tanıştı. 1960 darbesinden sonraki dışa açılım sürecinde radyolarda Batı tarzı rock ve pop parçalarına yer verilmeye başlandı (Duman, 2015). Karşımıza ilk olarak Erol Büyükburç çıkar bu dönemde. Elvis Presley’den ilham alan Büyükburç Rock’n’Roll müziğe yakın bir müzik tarzına sahipti. Sonrasında ise lise ve üniversitelerde kurulmuş ve Beatles etkisindeki müzik grupları karşımıza çıkar. Ancak Anadolu Rock hareketinin önü 1964 yılında açılır. 1964’de Tülay German ve TPAO Batman Orkestrası Balkan Melodileri Festivali’ne “Burçak Tarlası” adlı şarkıyla katıldılar (Eren, 2018). Aslında bir türkü olan “Burçak Tarlası“ yarışma için Batı formunda armonize edilmişti ve beklenmedik bir şekilde popüler olmuştu (Belgesel Kanalı, 2020). Daha önemlisi, Burçak Tarlası Anadolu Rock müziğinin önünü açmıştır (Camgöz, 2020). 

Tülay German 

Şarkının bu popülaritesinden ve aldığı ödülden sonra Hürriyet gazetesi Altın Mikrofon Armağanı yarışması düzenlemeye karar verdi. Bunun sebebi Batı pop ve rock müziğini kullanarak Türk kültürüne ait eserler ortaya çıkarma isteğiydi. (Camgöz, 2020). Yarışmada da katılımcılardan yerel şarkıları Batı enstrümanıyla icra edilmesi istenerek bu amaçlarında başarılı oldular. “Çayır Çimen Geze Geze”, “Halimem”, “Kara Toprak” ve benzeri halk şarkıları, davul ve gitar gibi modern müzik aletleriyle buluştu. Altın Mikrofon yarışması Anadolu rock müziğini icra edecek isimleri ortaya çıkarmaya vesile oldu. 1965-1968 yılları arasında gerçekleştirilen yarışmanın katılımcıları arasında Fikret Kızılok, Mavi Işıklar, Mavi Çocuklar, Erkin Koray, Moğollar, Haramiler ve Cem Karaca ve Apaşlar, yani Anadolu rock müziğini icra edecek insanlar bulunmaktaydı. 

Öte yandan, bu insanların ve grupların yaptığı müzikler ilk başta kültürlerinden ve değerlerinden oldukça uzaktı ve aslında rock müziktense pop müziğin öğelerini daha fazla taşıyordu (Belgesel Kanalı, 2020). Yine de 27 Mayıs Darbesi sonrası ülkeye hakim ideolojilerinden biri olan yerlileşme eyleminin ve Dünya’daki folk müzik hareketinin sonucunda bir arayış içerisinde olan sanatçılar yönlerini kökenlerine, yani Anadolu’ya çevirdiler (Karakaya, 2014). Ayrıca, Altın Mikrofon yarışması Anadolu’daki şehirlere turneler düzenleyerek yarışmayı katılanları Anadolu’yla tanıştırdı. 1970’li yıllarından başından itibaren yapılan müzik de sertleşmeye, rock müzik ögelerini taşımaya başladı. Ancak, bu müzik ögeleri rock müziğe nazaran daha yumuşak olduğu kadar arka planda kalmaktaydı. Aslına bakılacak olursa Anadolu rock müziği vokalin, örneğin Cem Karaca, Barış Manço ve Erkin Koray, ön plana çıktığı bir rock müzik türüdür. Arka planda ise klasik rock müzik aletleriyle beraber saz ve ney gibi klasik Türk halk müzik aletleri yer almaktaydı. Örneğin, 3 Hürel’in “Ve Ölüm” adlı eserinde bas gitar ve davulla birlikte grubun kendi icadı olan çift saplı saz-gitar diye adlandırdıkları müzik aletinin sesini duymak mümkündür (Anatolian Rock Revival Project, 2015). Dahası, türküler direk olarak Batı müziği ile harmanlanmasa da parçalarda halk edebiyatının ögelerini bulmak mümkündür. Barış Manço’nun “Hal Hal” şarkısı buna iyi bir örnektir. Şarkının sözlerine bakıldığı zaman 8’li hece ölçüsü ile yazıldığı ve pastoral ögeler taşıdığı göze çarpmaktadır (Anadolu Rock, 2020).  

1968’de Moğolların kurulmasıyla hız kazanan Anadolu rock hareketi 1970’lı yıllarda altın çağını yaşadı. Başka bir deyişle 1970’li yıllar Anadolu rock müziğinin altın yıllarıydı. Psychedelic rock türünün parladığı ve çok iyi örneklerinin çıktığı bir dönemdi. Aynı zamanda aşıkların parçaları ve türkülere modern yorumlar getirildi. Örneğin, Aşık Veysel’in ünlü şarkısı “Dostlar Beni Hatırlasın” Ersen ve Dadaşlar tarafından bas gitar ve davul ile yorumlandı (Anatolian Rock Revival Project, 2020). Başka bir örnek ise “Çökertme” türküsüdür. Aslen Muğla’ya özgü bir türkü olan “Çökertme” Kardaşlar tarafından saz, gitar ve davulla yorumlandı (Anatolian Rock Revival Project, 2020). Bununla beraber, 68 Hareketi ve beraberinde Türkiye’deki sağ – sol kavgası Anadolu rock müziğini etkiledi. Bu dönemim müziklerine bakıldığında sol görüşün fikirlerinin ve değerlerinin müzikte ağırlıkta olduğu göze çarpıyor ve bunu yaparken milli referanslar üzerinden yola çıkarak yapıyordu (Belgesel Kanalı, 2020). Selda Bağcan, Edip Akbayram ve Cem Karaca’nın başı çektiği bu yeni müzik akımıyla birlikte müzikteki eleştirinin seviyesi artmaya başladı. Selda Bağcan’ın “Yaz Gazeteci”, Cem Karaca’nın “1 Mayıs” ve Cem Karaca ve Moğollar’ın “Namus Belası” parçaları en bilinen satirik parçalardır. 1970’lerin sonuna doğru Anadolu rock müziğinin yanı sıra yeni müzik akımları, örneğin senfonik rock ve folk rock, oluştu, gelişti ve çeşitlendi. Ancak 1980 Askeri Darbesi Anadolu rock müzik döneminin kapanması yol açtı. Dönemim şartları dolayısıyla birçok müzisyen yurt dışına kaçmak zorunda kaldı. Darbenin baskıcı tutumu geride kalan müzisyenlerin diğer müzik türlerine yönelmesine neden oldu. Arabesk müziğin yaygınlaşmasıyla Anadolu Rock müziğinin devri kapanmış oldu. 1990 yıllarda rock müziğinin tekrar icra edilmeye başlanmasına ve o dönemin müzisyenlerinin Anadolu Rock müziğinin tekrardan canlandıracaklarına söylemesine rağmen yaptıkları müzik tarzı Anadolu rock müziğinden oldukça uzak kaldı.

Ersen & Dadaşlar – Dostlar Beni Hatırlasın (Anatolian Rock Revival Project)

5. Sonuç

Anadolu rock müziği dönemin rock müzik hareketinin etkisiyle ortaya çıkan bir rock müzik türüdür. Bu müzik türünde Batı müzik enstrümanları ve rock müzik ögeleriyle şekillendiği kadar yerel motifler ve söylemlerle de beslenmektedir. 1960 yılların sonunda ortaya çıkan Anadolu rock 1970’li yıllarda altın dönemini yaşadı. Fakat, 1980 Askeri Darbesi ve arabesk müziğin yükselişiyle beraber unutulmaya yüz tuttu. 1990’larda Anadolu rock müziğine yönelen sanatçılar olmasına rağmen yaptıkları müzik bu müzik tarzından uzaktı. Günümüzde çalışmalarla Anadolu rock müziğine ait parçalar gün yüzüne çıkmakta ve daha fazla insanla buluşmaktadır. 

KAYNAKÇA

Aksoy, F. (2018, January 18). 1 Mayıs Marşı – Cem Karaca [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=4byABdfvsnE

Anadolu Rock. (2009, May 15). Cem Karaca – Namus belası [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=q-g_72334bg

Anadolu Rock (2020, October 11). Barış Manço – Halhal  [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=kMWP-LkSKxA

Anadolu rock nedir? (n.d.). http://www.anadolurock-ailesi.20m.com/nedir.htm

Anatolian Rock Revival Project. (2015, August 18). 3 Hürel – Ve ölüm (1970) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=HzkpvWt1o4c

Anatolian Rock Revival Project. (2015, December 29). Selda Bağcan – Yaz gazeteci yaz (1975) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=8J44-yxobWg

Anatolian Rock Revival Project. (2020, July 16). Kardaşlar – Çökertme (1973) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=Ch_E7pEGe2w

Anatolian Rock Revival Project. (2020, August 18). Ersen ve Dadaşlar – Dostlar beni hatırlasın (1975) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=oc7t_SfQvQQ

Belgesel Kanalı. (2020, May 5).  Anadolu rock belgeseli- (Bölüm 2) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=RZzlqxJMflA

Belgesel Kanalı. (2020, May 10).  Anadolu rock belgeseli- (Bölüm 3) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=2bK_FmZ7qrc

Belgesel Kanalı. (2020, May 24).  Anadolu rock belgeseli- (Bölüm 4) [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=VXfZdZlI5Cw&t=1064s

Camgöz, N. (2020). Anadolu pop-rock müzik türünün otantisite kavramı açısından değerlendirilmesi. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(32), 1493-1508. DOI: 10.12981/mahder.786679

Çalış, N. (2016). Popüler kültür bağlamında rock müziğinin analizi. [Masters thesis, Selçuk Üniversitesi]. http://acikerisimarsiv.selcuk.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/8220/189413.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Çifci, Y. (2016). Müzikal ötekileştirme: Siyahî müzikleri (Blues) örneği. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 2(1), 27-40. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/583514

Duman, S. (2015). Rock müziğin doğuşu ve türk rock müziği. https://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/DUMAN-Sabit-ROCK-M%C3%9CZ%C4%B0%C4%9E%C4%B0N-DO%C4%9EU%C5%9EU-VE-T%C3%9CRK-ROCK-M%C3%9CZ%C4%B0%C4%9E%C4%B0.pdf

Eren, O. (2018). Türkiye’de 1960’larda müzik alanı ve protest müziğin ilk nüveleri: Anadolu pop akımı. İstanbul University Journal of Sociology, 38(1), 131-162. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusosyoloji/issue/43148/523249

Karakay, K. (2014). Anadolu rock müziğinin oluşum ve gelişim sürecinin değerlendirilmesi. [Masters thesis, Trakya Üniversitesi]. http://evreninsirlari.net/dosyalar/131_s07_01.pdf

Rock’n Roll ve tarihsel gelişimi. (n.d.) http://www.beycan.net/870/rockn-roll-ve-tarihsel-gelisimi.html

Yazıcı, İ. (n.d.). Blues müziğin doğuşu, tarihsel gelişimi ve öne çıkan sanatçıları. https://www.iyikigormusum.com/blues-muzigin-dogusu-tarihsel-gelisimi-ve-one-cikan-sanatcilari

Yıldırım, B. (2020, December 15). Anadolu Rock nedir?. https://kabafii.com/anadolu-rock-nedir-3457

Fotoğraflar

Anatolian Rock Revival Project. (2020). Ersen ve Dadaşlar – Dostlar beni hatırlasın (1975). https://www.youtube.com/watch?v=oc7t_SfQvQQ

Elvis Presley with His Gibson Guitar [Photograph]. (2016). Pixels. https://pixels.com/featured/elvis-presley-with-his-gibson-guitar-pd.html

German, Tülay.  Burçak Tarlası / Mecnunum Leylâmı Gördüm. Ezgi Plakları, 1964. https://catlakzemin.com/27-ocak-1935-turkiyede-cok-sesli-populer-muzigin-ilk-temsilcisi-tulay-german-dogdu/

3 Hür-el. 3 Hürel. Diskotür, 1973.  https://tr.wikipedia.org/wiki/3_H%C3%BCrel_(alb%C3%BCm)

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s