KİŞİLERARASI GÜVEN VE ÇOCUKLARDA GÜVEN DAVRANIŞI

Öz

Kişilerarası güven, sosyal hayatın en önemli bileşenlerinden biridir, direkt veya dolaylı olarak hayatımızda büyük etkiye sahiptir. Bu yazıda kişilerarası güvenin ne olduğu, bileşenlerinin neler olabileceği, hangi faktörlerin güven üzerine etkileri olabileceği ve çeşitli gruplara duyulan güven; çocuklarla yapılmış bilimsel çalışmalar ışığında yorumlanacaktır.

Kişilerarası Güven: Tanımı ve Rotenberg’in Teorisi

Kişilerarası güven, kişinin başka insanlardan ona karşı zarar gelmeyeceğine dair inancı, başkalarının davranışları hakkındaki beklentisi ve bunun sonucunda aldığı risk olarak tanımlanabilir (Borum, 2010). Bireyler, gruplar ve toplumu oluşturan diğer bileşenler arasındaki ilişkilerde kişilerarası güven büyük önem taşır.

Kişilerarası güvenin nelerden oluştuğu, bileşenlerinin ne olduğu ve nasıl ölçülebileceği yanıt aranan sorular arasındadır. Rotenberg (2017), kişilerarası güvenin çok boyutlu olduğunu iddia ederek üç farklı gruplandırma yapar ve “3 x 3 x 2” bileşenli bir güven modeli oluşturur. İlk gruplandırmasında güveni güvenilirlik, duygusallık ve dürüstlük olmak üzere üçe ayırır. Güvenilirliği başkalarına verilen sözleri tutmak, duygusallığı başkalarına zarar vermekten kaçınmak ve dürüstlüğü doğruyu söylemek ve kötü niyetten uzak olmak olarak tanımlar. Diğer gruplandırmada Rotenberg, güveni bilişsel/davranışsal; davranışa bağlı, yani başkalarına ne kadar güven duyduğun ve davranış sergileyen, yani ne kadar güvenilir olduğun, olarak üç ayrı alana ayırır. Son gruplandırmada ise güven, özgüllük ve aşinalık olmak üzere iki boyutta değerlendirir. Özgüllük boyutu genelden özele değişir, örneğin tüm insanlığa bakış açımız ve belirli bir kişiye bakış açımız birbirinden farklı olabilir. Aşinalık ise düşük derece, örneğin pek tanımadığımız biri ve yüksek derece, örneğin her gün karşılaştığımız biri, arasında değişiklik gösterir. Akademik çalışmalarda Rotenberg’in teorisindeki güvenin boyutları çeşitli yollarla ölçülür; örneğin güvenin “güvenilirlik” boyutu söz tutabilmeyle, “duygusallık” boyutu sır tutabilmeyle, “dürüstlük” boyutu ise doğruyu söylemeyle ölçülebilir (Rotenberg, 2017).

Canva.

Çocuklarda Kişilerarası Güven

Kişilerarası güven; kişilik özellikleri, geçmiş deneyimler, bilişsel ve algısal ipuçları gibi birçok faktöre bağlı olabilir (Borum, 2010). Bunların yanı sıra çevresel faktörlerin, örneğin ev ortamının veya kişinin içinde yaşadığı kültürün güven oluşumundaki etkileri de tartışılan ve araştırılan faktörlerdendir.

2014 yılında yapılan bir çalışmada, çocukların akranlarına duyduğu güvende kültürün bir etkisinin olup olmadığı ölçülmüş (Betts et al., 2014). Bu çalışmada Birleşik Krallık, İtalya ve Japonya’dan 8-11 yaş aralığındaki çocuklarla görüşmeler gerçekleştirilmiş, çocukların başkalarına olan güveni ve kendi güvenilirlikleri incelenmiş. Çocuklara akranlarının ne sıklıkla verdikleri sözleri tuttuklarını ve sırlarını sakladıklarını düşündüğü sorulmuş. Sonuçlar sır tutmada Birleşik Krallık’tan olan çocukların, söz tutmada ise Japonya’dan olan çocukların akranlarına daha çok güvendiklerini göstermiş. Ayrıca Japonya’dan olan çocukların aynı cinsiyetten akranlarına daha çok güvendiği gözlemlenirken Birleşik Krallık ve İtalya için böyle bir sonuca ulaşılmamış. Çalışmada, bu durumun sebebinin Japonya’daki “sıkı” kültürün grup içi yanlılık oluşmasından, yani çocukların kendi gruplarından (örn. aynı cinsiyet) olan kişilere yanlı davranmasından, kaynaklanabileceği düşünülmüş (Betts et al., 2014).

Çocuklardaki güven davranışını incelemek amacıyla yapılan başka bir çalışmada, çocukların ebeveynlerine olan güvenini ölçmek için ebeveynlerinin verdikleri sözleri tutmaya ne kadar yatkın oldukları sorulmuş (Rotenberg et al., 2013). Çocukların, sınıf arkadaşlarının güvenilirliği hakkındaki düşüncelerini gözlemlemek amacıyla her bir sınıf arkadaşı için, ne sıklıkla verdiği sözü tuttuğu sorulmuş. Ayrıca her bir çocuğun kendi güvenilirliği de sınıf arkadaşları tarafından yapılan değerlendirmelerle ölçülmüş. Son olarak, kişilerarası güven bir oyun yardımıyla ölçülmüş. Her çocuk bir sınıf arkadaşıyla eşleşmiş ve çocuğa iki ışık seçeneği sunulmuş. Eğer yeşil ışığı seçerse ve diğer arkadaşı da yeşil ışığı seçmişse her biri 30 puan, biri kırmızı diğeri yeşil seçmişse kırmızı seçen 40 ve yeşil seçen 10 puan, ikisi de kırmızı seçmişse 5 puan alacakları bu sistemde, çocuğun eşleştiği arkadaşına ne kadar güvenerek seçim yapacağı gözlemlenmiş (Rotenberg et al., 2013).

Sonuçlara göre çocukların ebeveynlerine duyduğu güven ile akranlarına duyduğu güven arasında bir ilişki gözlemlenmiş. Başka bir deyişle, çocuklar ebeveynlerine ne kadar güveniyorsa akranlarına da benzer oranda güvendiğine dair bulgulara ulaşılmış. Dahası, çocukların güven oyunundaki cevaplarıyla kendi güvenilirlikleri arasında da bir ilişki bulunmuş (Rotenberg et al., 2013).

Canva.

Çocukların Çeşitli Gruplara Karşı Güven Davranışları

Zihnimiz belirli ipuçları üzerinden genellemeler yapmaya oldukça alışkındır. Sosyal yaşamlarımızda da kategoriler oluşturur ve bunun sonucunda stereotiplemeler yapar. Başka insanlara güvenmeyi veya güvenmemeyi seçerken bu sosyal kategoriler bilinçli veya bilinçsiz yol göstericiler olabilir. Çocukların güven davranışlarında sosyal kategorilerden etkilenip etkilenmediğini gözlemlemek amacıyla Rotenberg ve Cerda (1994) tarafından 10 yaşlarındaki çocuklarla yapılan bir çalışmada çocukların farklı etnik kökenli sınıf arkadaşlarına duydukları güven incelenmiş. Bulgulara bakıldığında çocukların kendileriyle aynı etnik kökenden arkadaşlarına daha çok güvendiği görülmüş. Aynı zamanda sonuçlar, farklı etnik kökenlerden çocukların birlikte bulunduğu sınıflardaki çocukların, sınıfı yalnızca kendi etnik kökenindekilerden oluşan çocuklara kıyasla farklı etnik kökendeki akranlarına söz tutma konusunda daha çok güvendiklerini göstermiş (Rotenberg & Cerda, 1994).

Canva.

Sonuç

Kişilerarası güvenin hayatımızın çoğu alanında, aldığımız birçok kararda etkili olduğu aşikâr. Fakat güvenin nelerden oluştuğunu, bileşenlerinin ne olduğunu sorduğumuzda bu kadar net bir yanıt alamıyoruz. Şu anda en yakın ve en kapsamlı cevabı Rotenberg’in çok boyutlu kişilerarası güven modelinde görüyoruz.

Kişilerarası güvenin bileşenleri kadar nasıl oluştuğu da tartışılan konulardandır. Bu noktada, yazıda incelenen çalışmalar yardımıyla söyleyebiliriz ki güven oluşumunda çevresel faktörler etkili olabilir. Örneğin, ebeveynlerin başkalarına güveni ile çocukların güveni arasında ilişki olma ihtimali veya içinde yaşadığımız kültürün başkalarına duyduğumuz güven üzerine etkilerinin olması kulağa pek uzak gelmemekte.

Sosyal yaşamın en büyük sorunlardan olan önyargının küçük yaşlarda temellerinin atıldığını ve güven davranışını etkilediğini görebiliyoruz. Aynı zamanda gruplar arası etkileşimin önyargıyı azaltabileceği ve dolayısıyla kişilerarası güveni artırabileceğine dair bulgular bulunmakta. Fakat bu konuda yapılan çalışmaların daha güvenilir bir yorum yapmak için yetersiz kaldığını belirtmek gerek.

Son olarak, kişinin sağlığını koruyabilmek adına güveni belirli bir seviyede tutmak önemlidir. Düşük güven, bireyi sürekli tetikte olmaya zorlayabileceği ve zihinde ekstra yüke sebep olabileceği gibi yüksek güven de bireyi tehlikeye açık duruma getirebilir (Szcześniak et al., 2012).

Kaynakça

Betts, L. R., Rotenberg, K. J., Petrocchi, S., Lecciso, F., Sakai, A., Maeshiro, K., & Judson, H. (2014). An investigation of children’s peer trust across culture: Is the composition of peer trust universal? International Journal of Behavioral Development, 38(1), 33–41. https://doi.org/10.1177/0165025413505248

Borum, R. (2010). The Science of Interpersonal Trust. http://works.bepress.com/randy_borum/48/

Rotenberg, K. J. (2017). The conceptualization of interpersonal trust : A basis , domain , and target framework. May, 8–27.

Rotenberg, K. J., & Cerda, C. (1994). Racially based trust expectancies of native american and caucasian children. Journal of Social Psychology, 134(5), 621–631. https://doi.org/10.1080/00224545.1994.9922992

Rotenberg, K. J., Petrocchi, S., Lecciso, F., & Marchetti, A. (2013). Children’s Trust Beliefs in Others and Trusting Behavior in Peer Interaction. Child Development Research, 2013(c), 1–8. https://doi.org/10.1155/2013/806597

Szcześniak, M., Colaço, M., & Rondón, G. (2012). Development of interpersonal trust among children and adolescents. Polish Psychological Bulletin, 43(1), 50–58. https://doi.org/10.2478/v10059-012-0006-5

Eda ŞAHİN

Boğaziçi Üniversitesi, Psikoloji

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s