Adolf Hitler İktidara Nasıl Geldi? Nazi İktidarının Ekseninde Nasyonal Sosyalizme Genel Bir Bakış

ÖZET

Almanya’nın Birinci Dünya Savaşı’nı kaybedip Versailles Antlaşması’nı imzalaması ülke genelinde infiale neden oldu. Antlaşmanın ağır şartları bir yana 1929’da başlayan Ekonomik Kriz ile ülkede işsizlik ve çatışmalar durmadan artış gösterdi. Bu hengamede kendine siyasette yer açan Adolf Hitler başkanı olduğu parti ile kısa sürede iktidara geçerek Führer unvanına kavuştu. Ekonomisinin kısa sürede düzelmesi ve ülke genelinde artan refah, Nazileri ağır sanayiye yöneltti.  Versay Anlaşması’nı hiçe sayarak yaptıkları askeri yatırımlar ile yaklaşan savaşın ilk adımlarını atmış oldular. Bu yazıda Adolf Hitler’in kitleleri harekete geçirme becerisi ve partisiyle seçimsiz nasıl iktidara geldiğinden bahsedilecektir. Nazilerle bağlantılı olarak Nasyonal-Sosyalizme genel bir bakış açısı sunulacaktır.

Büyük Savaş Sonrası Almanya’da Buhran

Dünya tarihinin gördüğü ilk büyük savaş olan 1. Dünya Savaşı’nın bitiş tarihi yeni bir düzenin başlangıcı oldu. Avrupa’da başlayıp dünyaya yayılan ve birçok imparatorluğu yıkan Büyük Savaş toplamda 4 yıl sürdü, yaklaşık 10 milyon askerin kaybı ve 21 milyon kişinin yaralanması ile sonlandı. Almanya bu savaşta yaklaşık 2 milyon askerini kaybetti. İnsan ve toprak kaybının yanı sıra savaşı başlatan taraf olduğu gerekçesiyle aşağılayıcı ve ağır bir anlaşma imzaladı. 1919’da galip güçler tarafından Versailles Antlaşması ile yenilen Almanya’ya toprak, ordu ve ekonomik olarak ezici şartlar dayatıldı. Almanya’da ağır sanayi ve silah sanayisi yasaklandı. Savaşta kullandığı silahlar imha edildi, donanmasına el kondu, ordu sadece iç güvenliği sağlayacak kadar silahlandırılmış 100.000 personel ile sınırlandırıldı. İtilaf Devletleri savaşta yarattığı yıkım nedeniyle Almanya’yı 132 milyar altın marklık bir tazminat ödemeye mahkûm etti. Daha sonra yapılan görüşmelerle bu miktar 36 milyar marka kadar düşürüldü. Antlaşmanın ileride savaşa sebep olarak gösterilen en önemli maddelerinde ise, Almanya Avrupa’daki topraklarının yüzde 13’ünü (43.000 kilometre kareden fazla) ve nüfusunun onda birini (6,5–7 milyon arası) kaybetti. (Özal,2018)

Almanya’nın Versay Anlaşması ile kaybettiği topraklar. (HolocaustEncyclopedia)

Bu ağır şartların etkisi zamanla kendini siyasette göstermeye başladı. Savaştan hemen sonra Almanya’da ayaklanmalar ve sosyalist devrimler başladı. 1918–1919 Alman Devrimi, I. Dünya Savaşı’nın sonunda anayasal monarşiden parlamenter demokrasiye geçiş sürecidir. Bu süreçte monarşi yıkılarak 30 Ocak 1933 tarihinde Adolf Hitler’in şansölye olmasına kadar süregelecek “Weimar Cumhuriyeti” kuruldu. Yeni sistem Almanya’da kolay oturmadı ve bu süreçte yaşanan gerginlik ve kırılganlık Versay Antlaşması’nın ağır şartlarını halkta daha fazla hissettirdi. İşsizlik ve enflasyon en yüksek seviyelere çıktı.  Ülkede sosyal demokratlar ve komünistler arasında yaşanan ciddi ayrılıklar yeni kurulan hükümetin yönetimini daha da zorlaştırdı. Ülkenin yaşadığı bu buhranda küçük bir grup siyasette yavaş yavaş kendini göstermeye başladı. Adolf Hitler önderliğinde yükselen bu gruba “Naziler” deniliyordu.

Adolf Hitler’in Siyaset Kariyerinin Başlangıcı ve Naziler

19 yaşında anne ve babasını kaybetmiş, geçimini yaptığı resimleri satarak sağlayan genç Adolf Hitler’in kendisini ve dünya tarihini değiştirecek olan olay I.Dünya Savaşı’na onbaşı olarak katılması oldu. Savaştan önce Güzel Sanatlar Akademisi’ne girip ressam olmayı planlayan Hitler iki kez akademiden ret cevabı aldı. 1914’te orduya katıldı ve Batı Cephesi’nde savaştı. Orduda kaldığı süre boyunca da edebiyat, tarih ve sanatla ilgilendi. Savaşta iki kez yaralanan ve gaz saldırısı sonucu geçici körlük yaşayan Hitler’e başarılarından dolayı iki kez Demir Haç madalyası verildi. Savaşın askerler üzerinde yarattığı değişim ve travmaları o da yaşadı. Alman milliyetçiliği ve savaşın yenilgisini kabullenemeyip politikaya girme niyeti askerlik yıllarına dayanır.

Savaş sonrası ülkedeki kargaşaları besleyen bir olgu da antisemitizm düşünceleriydi. Savaştaki yenilginin sorumlusu olarak görülen Yahudilere karşı pek çok grup oluştu. Bunlardan birisi, binlerce eski askerin devrimle mücadele için kurduğu “Freikorps” adlı yarı askeri oluşumdu. Kadronun büyük çoğunluğu antisemitizm destekçisiydi. Komünizmin varlığı ve Almanya’nın yenilgisinden Yahudilerin sorumlu olduğuna dair fantezilere sahiptiler. Simge olarak ileride Nazi bayraklarını süsleyecek olan gamalı haçı kullanmaya başladılar. Hitler önceleri hiçbir Freikorps’a üye değildi. Almanya’nın yenilgisi onun için travma oldu. En büyük isteği orduda kalmaktı ancak Alman vatandaşı olmadığı için buna sıcak bakılmadı. Orduda kaldığı süre boyunca yaptığı coşkulu konuşmalar sayesinde hatiplik yeteneğini fark eden bir yüzbaşı siyasete atılması için cesaret verdi. Hitler, Münih Üniversitesi’nde eski silah arkadaşlarına sağcı konuşmalar yapmaya başladı. Kendi düşünceleri de bu zaman diliminde berraklaştı. Henüz 1919’da yazdığı mektupta “Yahudi tasfiyesi” ve “ulusal dirayette bir hükümet” kavramlarından bahsediyordu. Kısa bir süre sonra da Almanya’nın en sağcı partilerinden Alman İşçi Partisi’ne katıldı. Daha sonra Nasyonal Sosyalist Alman İşçi Partisi adını alan ve kısa adı Naziler olan bu topluluğun başkanı seçildi.

Hitler’i siyasette hızla yükselten ve kısa sürede büyük bir kitleye hâkim yapan özelliği konuşma kabiliyetinde görülen karizmasıydı. Karizma siyasi bir kavram olarak kimsede tek başına bulunmaz. Ancak bir bireyle bir izleyici kitlesi arasındaki etkileşimle var olur. İzleyiciye duymak istediği şeyleri söyleyen Hitler gibi birisinin karizması da bu şekilde kendini gösteriyordu. Yaptığı konuşmalarda kullandığı otoriter ve provokatör dili ile Alman halkını etkilemeyi başardı. (BBC,2012) Naziler kısa bir sürede siyasette kendini gösterdi. Ancak henüz bir yetkiye sahip değilken bile şiddete başvurmaya başladılar. Hitler 1923 yılında Fırtına Birlikleri (SA) adında bir askeri birlik kurdu. Daha sonra kişisel koruması için de Koruma Timi (SS) kurulacaktı. Fırtına Birlikleri Kasım 1923’te sokağa döküldü ve hükümet polisi ile çatışma yaşandı. Hitler bu kanlı darbe girişimden dolayı, kendisine sempati duyan bir hâkim sayesinde, çok az bir hapis cezası aldı. 1924 yılındaki dokuz aylık mahkumiyetinde dünyayı kaosa sürükleyecek olan düşüncelerinin temelini attığı “Kavgam” kitabını yazdı. Kitap ilk basıldığı yıllarda hiçbir etki yaratmadı. Alman halkı kitabı, Hitler’in iktidarlık yıllarında okullarda zorunlu okutulacağı zaman tanıyacaktı. (Mazower,2013)

Adolf Hitler, partisinin mitinginde (TIME)

Hitler onu destekleyenler arasında etkileyici bir karizmaya ve liderliğe sahip olsa da partisi onun kadar rağbet görmüyordu. 1928’de oyların yalnızca %6.5’ni aldılar. Yıkımdan zarar gören, eski imparatorluk seçkinleri, işlerini yürütemeyen orta sınıf esnaf ve alt-orta sınıf bu partiyi destekledi. Ama asıl cazibesini sağlayan Almanya’nın müttefikler karşısındaki feci durumu ve 1929 yılındaki dünya iktisadi buhranıydı. Weimar Cumhuriyeti müttefiklere ödemek zorunda olduğu tazminatlar için borç alıyordu. Ödenmeyen borçlar iflasın eşiğindeki ekonomiyi çıkmaza sürükledi. Bankalar iflas etmeye başladı, işsizlik arttı. Ülkede üretim nerdeyse durdu. Bu karmaşada Naziler destek buldu ancak komünistler de buluyordu. 1930 seçimlerinde oy oranı %18’e, iki yıl sonra %37’ye çıktı. 1933 Mart’ında %45 rey aldılar. Kalabalık gösterileri, devasa Nazi sembolleri, yürüyüşlerinin estetiği ve partili marşları Alman halkının Büyük Savaş’tan bu yana istek duyduğu istikrar ve otoritenin çağrısı oldu. Cumhurbaşkanı Hindenburg Hitler’in başbakan olmasını reddediyordu. Başbakan yardımcılığı teklif edildi ancak Hitler de bunu kesin bir dille reddetti. Uzun müzakereler sonucunda Alman politikacılar tarafından komünistler yerine Nazilerin kabinede olmasına karar verildi. 1933’te Hindernburg Adolf Hitler’i şansölyesi olarak atadı. 1 yıl sonra ise iktidara geldi.

(Adolf Hitler, Alman şansölyesi olarak atandığı gün, Şansölyelik binasının penceresinden coşkulu Alman kalabalığını selamlıyor. (Holocaust Encyclopedia, 1933))

SONUÇ

Hitler halkın seçim zaferi sonrası iktidara gelen bir şansölye olmadı. Bunun yerine istikrasız parlamento yönetiminden vazgeçen ve komünizmi istemeyen küçük bir grup muhafazakâr Alman politikacının kararı ile iktidara geldi. Onların asıl amacı muhafazakâr otoriter yönetime ve hatta belki de monarşiye dönmekti. Ancak ülke iki yıl içinde Hitler ve Nazilerin dikta rejimine dönüştü. Kültür, ekonomi, eğitim ve hukuk tamamıyla Nazi kontrolüne geçti. Propaganda hükümetin en büyük gücü oldu. Adolf Hitler üst düzey Alman milliyetçiliğini ve Versay Antlaşması’nın halka verdiği zararları dillendirmekten hiçbir zaman çekinmedi. Alman halkına yeni ve rahat bir dünya vadeden Hitler, mitinglerinde, kuracağı imparatorluğun dünyanın en güçlüsü olacağı söylemleriyle kitleleri harekete geçirmeyi başardı. Versay’ı hiçe sayarak başlattığı sanayileşme ile ülke hızla kalkındı. Kurmak istediği dünyayı Kavgam kitabında anlatmasına rağmen hiçbir rağbet görmemesi nedeniyle tüm dünya fikirlerinden diktatörlüğü ile haberdar olacaktı. 

Nasyonal Sosyalizm Değerlendirmesi

Nasyonal Sosyalizm etnik milliyetçilik ile sosyalizmi birleştiren, ırkçılık, anti-kapitalizm, antisemitizm ve anti-Marksizm yanlısı bir ideolojidir. Sosyalizmi sadece ekonomik açıdan uygulayan ve ırk üstünlüğünü temel alan fikrin ilk ideoloğu Fransız teorisyen Maurice Barrès’dır. Sosyalist bir milliyetçilik fikrinin temel doktrinlerini belirleyen Barrès, dönemin Rusya merkezinden tüm dünyaya yayılan sosyalizmi bir zehir olarak tanımlamıştı. Sosyalizmin “liberal bir zehir” olduğunu, ancak ulusal bir sosyalizmin, devletin ihtiyaç duyduğu milliyetçiliğe dayanan güç olduğunu açıklamıştı. Bu düşünceleri nasyonal sosyalist ideolojiyi beslemiştir. Faşizmle benzer özellikleri olsa da pek çok yönden ondan ayrılan bir düşüncedir. Adolf Hitler devlete bakış açışımı Kavgam’da şöyle aktarmıştır:

“Devlet bir amaç değil, bir araçtır. Büyük bir uygarlığın kurulması için devlet, en önde gelen koşullardan biridir. Fakat bu yüksek uygarlığın doğrudan olarak ilk koşulu değildir. Çünkü uygarlık, özellikle uygarlık kurma yeteneği olan bir ırkın varlığında saklıdır. Biz Nasyonal Sosyalistler için devlet bir biçimden ibarettir. Devletin daha doğrusu bu topluluğun içeriği ulustur. Bundan dolayı bütün çıkarlar, ulusun egemen ve yüksek çıkarlarına bağlı ve boyun eğmiş olmalıdır.”

 Nasyonal sosyalizmin übermensch, üst insan ve üstün ırk gibi söylemleri on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda Alman filozoflar tarafından dile getirilen insan tanımlamalarına dayanır. Özellikle Friedrich Nietzsche tarafından ortaya atılan efendi ve köle ahlakı, faşizmin ve nasyonal sosyalist hareketlerin arkasında yatan ahlaki ve düşünsel boyutlarıdır. Kuşkusuz, efendi ve köle ahlâkının anlaşılmasında politik anlamıyla güç, yani hükmeden veya hükmedilen olmaktan kaynaklanan güçlülük ya da güçsüzlük hissi, önemli bir referanstır. Nazilerin görüşüne de hâkim olan bu olgu efendilerin hayat ve ölüm üzerine karar verebilme yetisine sahip olmaları, kendi kurallarını kendileri koyma, işgal ve şiddeti meşrulaştırma ve gücü tamamen ele geçirme gibi ileri seviyede diktatörlüğe kadar devam etmiştir. (Küçükalp,2010)

Nasyonal Sosyalizm ile sosyalizmin en büyük ortak noktası, amaç açısından farklılık olsa da her ikisinin de kapitalizme karşı olmasıdır. Sosyalizm kapitalizme paranın eşit dağıtılmadığı bir toplum yarattığı için karşıdır. Nasyonal Sosyalizm ise Aryan ırk olsun ya da olmasın paraya sahip olan insanın üstün olacağı fikrine karşıdır. Irk üstünlüğüne değil para üstünlüğüne dayanan kapitalizmde parası daha fazla olan bir Yahudi, Aryan ırkından daha üstün kabul edilir. Nasyonal Sosyalizmde ise para; ırkın yükselmesi, devletin gelişmesi ve yeni yaşam alanları açılması amacıyla ordunun daha iyi donatılabilmesi içindir. Bu düşünceyi esas alan Nazi Hükümeti yedi yıl içinde Alman sanayisini Avrupa’nın en iyisi yapmayı başarmıştır.

Sonuç olarak nasyonal sosyalizm Alman felsefesinde farklı düşüncelerde yer bulan ve üstün Aryan ırkına dayanan bir ideolojidir. Adolf Hitler’in iktidarda olduğu 8 Mayıs 1945 yılına kadar Almanya’nın resmî ideolojisi olmuştur. En çok propaganda ve sanattan beslenen ideoloji bugün hâlen açık veya gizli eylemlerle faaliyetini çeşitli ülkelerde sürdürmeye çalışmaktadır. 1945 öncesinde yalnızca bir “Alman ideolojisi” olarak nitelenebilecek olan nasyonal sosyalizm, 1945’ten günümüze kadarki zaman diliminde ise her toplumda farklı koşullarda yer bulan Neo-Nazizm’in devamı olarak benimsendiği bir ideoloji olmuştur.

KAYNAKÇA

  1. Mazower, Mark (2013), Hitler İmparatorluğu, s.44-49, 89-95,200-204
  2. Özal, Başar, (2018), “Birinci Dünya Savaşı’nın Bitişi: Barışa Son Veren Barışlar” Beyaz Tarih’ten alındı https://www.beyaztarih.com/1–dunya-savasi/birinci-dunya-savasinin-bitisi-barisa-son-veren-barislar#:~:text=%C4%B0tilaf%20Devletleri%20ile%20Bulgar%20y%C3%B6netimi,27%20Kas%C4%B1m%201919’da%20imzaland%C4%B1.
  3. Macias, Amanda (2015) “Why Hitler was such a successful orator?” from https://www.businessinsider.com/why-hitler-was-such-a-successful-orator-2015-5
  4. Holokost Ansiklopedisi, Nazi Yönetimi Serisi https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/hitler-comes-to-power
  5. Holokost Ansiklopedisi, Nazi Yönetimi Serisi https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/photo/adolf-hitler-on-the-day-he-was-appointed-german-chancellor
  6. Aksoy, Metin ve Akkanat, Salih (2016) Versay Antlaşması’nın Hitler’in İktidara Gelişindeki Etkisi Üzerine Tarihsel Bir Değerlendirme, Giresun Üniversitesi, Demokrasi Darbeler ve Tepkiler E-Kitap, s.133-135
  7. BBC (2012) Viewpoint: His dark charisma from https://www.bbc.com/news/magazine-20237437
  8. Küçükalp, Derda, 2010, Efendi-Köle Ahlâkı Vs. Efendi Köle Diyalektiği, Uludağ Üniv, s.53-63
  9. Rees, Laurence, (2012), The Dark Charisma of Adolf Hitler, BBC Two
  10. Diğer bir kaynakta (serenti.org’ta belirtilen,2016), http://www.serenti.org/nasyonal-sosyalizm-nedir/

Fatmanur AKSOY

Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi – Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi

İletişim: aksoy.fatmanur@hotmail.com

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s